Badania nad feromonami w IChF PAN

Dzięki feromonom można monitorować i ograniczać populacje szkodników lasów m.in. drwalnika bukowca. Nowy związek feromonowy, opracowany w Zakładzie Doświadczalnym CHEMIPAN Instytutu Chemii Fizycznej PAN, okazał się skuteczny w przywabianiu nie tylko drwalnika bukowca, ale również pozostałych gatunków chrząszczy z rodzaju Trypodendron - poinformowano w komunikacie IChF PAN.

Feromony to substancje lotne wydzielane do otoczenia przez organizmy żywe w celach komunikacyjnych. Pełnią różne zadania: zazwyczaj sygnalizują pobyt samicy lub obfitość pożywienia, ale są także stosowane w charakterze ostrzeżeń. Wabiące cechy feromonów były od dawna wykorzystywane przez leśników do walki z owadami. Dzięki pułapkom feromonowym mogą oni monitorować, ograniczać lub zwalczać określoną populację szkodników.

"Substancje feromonowe występują w środowisku w ekstremalnie małych stężeniach, dlatego ich stosowanie jest wyjątkowo ekologiczne i ekonomiczne. Na przykład co roku dostarczamy leśnikom w całej Polsce kilkadziesiąt tysięcy pułapek feromonowych do monitorowania populacji brudnicy mniszki. We wszystkich łącznie znajduje się zaledwie 12 gramów feromonu", dr hab. inż. Jerzy Raczko, dyrektor CHEMIPAN-u..

Drwalnik bukowiec (Trypodendron domesticum, Xyloterus domesticus) to niewielki, ciemny chrząszcz o walcowatym kształcie i długości nieprzekraczającej czterech milimetrów. Występuje głównie w drzewostanach bukowych, zwłaszcza uszkodzonych, gdzie oprócz buków niszczy brzozy, dęby, klony, lipy i inne drzewa liściaste. Jednak w Polsce większość lasów to monokultury sosnowe, dla których głównym zagrożeniem jest żerujący na drzewach iglastych drwalnik paskowany (Trypodendron lineatum, Xyloterus lineatus). "Od lat dysponujemy związkami, które z powodzeniem stosowaliśmy do wabienia drwalnika paskowanego. Użyliśmy ich jako podstawy do zbudowania nowego feromonu, skonstruowanego z myślą o przywabianiu drwalnika bukowca", opisuje Jerzy Raczko.

Nową substancję feromonową przygotowaną na zlecenie austriackiej firmy Witasek Pflanzenschutz GmBH przetestowaną w zeszłym roku w lasach na terenie Niemiec. "Wyniki badań przeprowadzonych przez naszych niemieckich kolegów okazały się wyjątkowo miłą niespodzianką", mówi Raczko,. Nowy preparat okazał się skuteczny w przywabianiu nie tylko drwalnika bukowca, ale również pozostałych gatunków chrząszczy z rodzaju Trypodendron.

Badania polowe przeprowadziła Politechnika Drezdeńska na drzewostanach w pobliżu Lipska, Drezna i Wermsdorfu. Lasy składały się z buków zwyczajnych, dębów i jesionów. Ku zaskoczeniu polskich naukowców, w pułapkach feromonowych zaobserwowane duże, wzajemnie porównywalne liczby nie tylko drwalników bukowca i paskowanego, ale także znaczonego (Trypodendron signatum, Xyloterus signatus).

Dzięki preparatowi feromonowemu wabiącemu drwalniki będzie można lepiej wyznaczać terminy rozpoczęcia i kulminacji rójek tych szkodników. Pomiary za pomocą pułapek pozwolą skuteczniej monitorować drzewostany i umożliwią leśnikom odpowiednio wczesne podejmowanie działań zapobiegawczych, co pozwoli ograniczyć szkody spowodowane żerowaniem owadów.

O Instytucie

Instytut Chemii Fizycznej Polskiej Akademii Nauk (http://www.ichf.edu.pl/) został powołany w 1955 roku jako jeden z pierwszych instytutów chemicznych PAN. Profil naukowy Instytutu jest silnie powiązany z najnowszymi światowymi kierunkami rozwoju chemii fizycznej i fizyki chemicznej. Badania naukowe są prowadzone w 9 zakładach naukowych. Działający w ramach Instytutu Zakład Doświadczalny CHEMIPAN wdraża, produkuje i komercjalizuje specjalistyczne związki chemiczne do zastosowań m.in. w rolnictwie i farmacji. Instytut publikuje około 200 oryginalnych prac badawczych rocznie.

(pj)